Klopzusters alias Geestelijke Maagden

Selecteer de taal

Adellijke Friese jezuïetes begraven op zeventiende eeuwse priesterbegraafplaats in Nes

Wie was jonkvrouw Maria Clara van Wytsma? Waarom werd zij eind zeventiende eeuw begraven tussen priesters in de katholieke kerk op Ameland? Wat zijn jezuïetessen?

In mijn onderzoek naar Friese geestelijke maagden in de Nederlandse Republiek staan vier katholieke vrouwen centraal: de adellijke zakenvrouw His Hessels van Eminga (1580-1660), de patricische dominicanes Geliana van der Lely (circa 1675-1730), beiden uit Leeuwarden; de eigenerfde boerin en grote mecenas Baukje Bouwes Faber (1700-1781) uit Roodhuis en de jonkvrouw jezuïetes Maria Clara van Wytsma (1617-circa 1686) uit Ee. Deze laatste dame bracht mij bij de katholieke kerk en begraafplaats op het zeventiende eeuwse Ameland.

Allereerst een korte toelichting over het fenomeen ‘geestelijke maagden’, katholieke semireligieuze vrouwen. Na de Reformatie, tijdens de schuilkerkperiode (1580-1800), zijn er in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden vele duizenden geestelijke maagden, geestelijke dochters, geestelijke juffers en/of geestelijke weduwen werkzaam geweest in de katholieke schuilkerken. In de volksmond werden zij klopzusters genoemd (afgekort klop, in het Fries klopke). Het klopzuster-bestaan betekende voor de ongehuwde vrouwen een biddend leven als een religieuze, maar dan buiten de muren van een klooster. Kloosters en begijnhoven waren in de gereformeerd georiënteerde samenleving eveneens verboden. Klopzusters legden bij hun intrede een gelofte af en volgden de leefregel van een zogenoemde tertiarissenorde (bijvoorbeeld de Derde Orde van Clara, Dominicus, et cetera). Zij voorzagen in hun eigen levensonderhoud: rijke geestelijke maagden leefden voornamelijk van pachtinkomsten; arme kloppen verdienden hun eigen kost met allerlei beroepen. Verder voerden geestelijke maagden diverse taken uit op allerhande terreinen van de clandestiene katholieke kerk (onder andere getijden bidden, mis-zingen, kostertaken, pastoraat, onderwijs en armen- en ziekenzorg).

Het aantal klopzusters, voor zover bekend, in Friesland is ongeveer vijfhonderd. Ruim honderd hiervan waren als jezuïetes verbonden aan de jezuïetenorde en jezuïetenstaties. Statie is een katholiek woord voor missiepost ofwel schuilkerk. Tegenwoordig kennen we vaak alleen de mannelijke vorm jezuïet en is de term jezuïetes naar de achtergrond geraakt. Echter, wat Friese jezuïeten en jezuïetessen in deze periode betreft lag dit anders. In totaal zijn er (tot nu toe) tussen 1580 en 1800, een vijftal namen van Friese mannen als jezuïet bekend, tegenover tientallen namen van Friezinnen als jezuïetes. Jezuïetessen waren vooral werkzaam in het onderwijs, zowel geloofsonderricht als reguliere schoolvakken (lezen, schrijven, rekenen, muziek en voor rijke leerlingen ook de Franse taal) en diverse handwerkvakken. In de Republiek waren enkele beroemde elitekostscholen van jezuïetessen. Bekend zijn de kostscholen in Culemborg en Gouda, waar ook een aantal jonge dochters van de Friese adel hun opleiding kregen. 

Aantekening over een vrouwengraf in het Memoriaalboek van de Sint Clemens parochie

Begin 1880 noteert de toenmalige pastoor van de rooms-katholieke kerk op Ameland, Otgerus Scholten (1827-1911), in het ‘Memoriaalboek’ van de kerk in Nes, de grafvondsten die werden gedaan bij de opgraving in de oude schuilkerk. ‘Al verder naar het westen in den gang voort gravende vonden wij twee naast elkander liggende geraamten met het gelaat naar het oosten. Daar wij ons nu juist in medio Ecclesiae bevonden, zoo is er niet aan te twijfelen of dit waren de overblijfselen van R.D. Wytsma en van zijne zuster’. Hierbij gaat het om de jezuïetenpater, Idzert Franciscus Wytsma (1613-1682) en zijn zus, Maria Clara van Wytsma (1617- circa 1686). De ouders van Idzert en Maria, Gerrit van Wytsma (circa 1586-1652) en Bjuck Ofckes Bawema (circa 1589-1652), kregen zeventien kinderen op Obbemastate net buiten Ee. Van de acht dochters stierven drie op jonge leeftijd, één dochter (Anna) trouwde en vier bleven ongehuwd: Wick of Victoria (geboren 1603), Teth of Thecla (1614-1653), Maria Clara en Eelck (geboren 1623). In de fraaie dorpskerk van Ee hangen nog altijd rouwborden ter herinnering aan vijf gezinsleden.

Rouwborden in de kerk van Ee, v.l.n.r. Thecla Gerrits van Wytsma (1653), Gerrit Lieuwes van Wytsma (1652), Bjuck Ofckes van Wytsma - Van Bawema (1652), Ofcke Gerrits van Wytsma (1651) en Lieuwe Gerrits van Wytsma (1655) (foto's S. Hofstee 2022)

Het belangrijkste bewijs dat met de ‘Van Wytsma-zuster’ Maria Clara moet zijn bedoeld, is haar codicil uit 1658. Dit document is afkomstig uit het oud-jezuïetenarchief en wordt bewaard in het Rijksarchief in Beveren, België. Ik kom verderop op dit codicil terug. Een codicil is een juridisch document en onderdeel van een wilsbeschikking of testament. Met een codicil werd de nalatenschap van roerende goederen geregeld. Een tweede aanwijzing die in de richting van Maria Clara wijst, zijn enkele door haar uitgevoerde zakelijke transacties. Onder andere de verkoop van de familiestins ‘Obbemastate’ door Maria Clara in 1677 aan de katholieke koopman en bierbrouwer Tierck Banga en zijn echtgenote Attje Jans uit Leeuwarden. Banga verkocht de stins in 1687 door aan Cornelis Bosman, destijds burgemeester van Dokkum. Vermoedelijk had Maria Clara bij de verkoop aan Banga bedongen de familiestins niet te verkopen vóór de dood van het laatst levende lid van de grote Van Wytsma-familie. Het jaartal 1687 zou verband kunnen houden met het mogelijke overlijden van Maria Clara van Wytsma, in 1687 of 1686. Haar priesterbroer overleed in 1682 op Ameland.

 

        

Anna Gerrits van Cammingha -                       Gerrit van Wytsma 65 jaar in 1641                         Bjuck van Wytsma - van Bawema,                                   Van Wytsma rond 1640                                                                                                                   63 jaar in 1641

(Alledrie portretten bevinden zich in de Collectie Fries Museum – Leeuwarden)

 

Jonkvrouw Maria Clara van Wytsma

Van Maria Clara van Wytsma is weinig bewaard gebleven. We weten niet welke scholing ze heeft genoten en kennen maar weinig van haar werkzaamheden. Haar financieel-economische positie wordt voornamelijk duidelijk uit haar financiële transacties. De spaarzame gegevens in de beschikbare bronnen gecombineerd met gegevens van vergelijkbare Friese adellijke vrouwen maken een reconstructie mogelijk. Maria is ongeveer zeventig jaar geworden. Op een bepaald moment is zij toegetreden tot de jezuïetessenorde en de laatste tien jaar van haar leven heeft zij mogelijk doorgebracht op Ameland. Ze heeft er althans een laatste rustplaats gevonden. Verder kan geconcludeerd worden dat Maria Clara op een gegeven moment het beheer van de familiestins, het familiebezit en familiekapitaal in handen had. Deze middelen heeft zij aangewend om halverwege de zeventiende eeuw een jezuïetenstatie op Obbemastate te stichten.

Waar van broers, vader en grootvader van Maria Clara wel opleidingen bekend zijn is het tot nu toe onbekend waar en hoe de destijds gebruikelijke scholing van de adellijke Van Wytsma-dochters heeft plaats gevonden. Naast de mogelijkheid van huisonderwijs door (groot)ouders, een gouvernante of een priester kan Maria Clara een elitekostschool hebben bezocht. Het is mogelijk dat zij ook, net als de katholieke adellijke Van Aebinga-zussen uit Hallum (Lucia Helena van Aebinga (1635-1670) en Maria Anna van Aebinga (1641-1710)) een opleiding bij de jezuïetessen in Gouda of in een klooster in Brussel heeft genoten. De grootouders van Maria Clara, Lieuwe van Wytsma (circa 1547-1619) en Teth van Wytsma-van Eminga (circa 1543-1624), waren als katholieken verbannen uit protestants Friesland en woonden lange tijd in Leuven (tussen 1580-1619). Misschien hebben de oudste kleinkinderen gebruik gemaakt van deze zuidelijke uitvalbasis. De jongere kleinkinderen (waaronder Idzert en Maria) hebben in hun onderwijsmogelijkheden wellicht profijt gehad van het internationale netwerk van hun grootouders en de oudere gezinsleden. De jezuïetenorde, waar Maria Clara en haar sociale omgeving op georiënteerd waren, vormde de top van het vroegmoderne West-Europese onderwijslandschap. Onderwijs was een van de eerste prioriteiten van jezuïeten en jezuïetessen bij hun missiewerk. De onderwijsmogelijkheden in de Zuidelijke Nederlanden zullen misschien ook gelegenheid voor een opleiding door Maria Clara hebben geboden. Misschien is Maria Clara samen met haar zus Thecla, in navolging van haar broer Idzert Franciscus, naar de Zuidelijke Nederlanden getrokken voor een opleiding aan een jezuïeteninstituut. Idzert kreeg zijn priesteropleiding in Mechelen, waar hij in 1636 intrad bij de ‘Societatis Jesus’. Hij ontving in 1644 in Antwerpen zijn priesterwijding en legde zijn professie af in 1649 in Delft, op de dag van de verjaardag van Maria Clara.

De Van Wytsma’s en onroerend goed bezit in Noordoost-Friesland

De familiecontext van Maria Clara van Wytsma kan inzicht geven in haar leidersrol en positie in de regio en op katholiek kerkelijk terrein. De rijkdom van een adellijke familie droeg bij aan de status en politieke macht van de familieleden. Door heerlijkheden te kopen of kastelen en landgoederen te renoveren, konden families hun status aan de rest van de samenleving laten zien en tegelijkertijd rechten en privileges verwerven om daarmee hun invloed te vergroten in lokale gemeenschappen. De familie Van Wytsma was niet groot, het geslacht omspande, vanaf ongeveer het jaar 1500, vijf generaties met steeds één of twee mannelijke en vrouwelijke nakomelingen per generatie. Het Van Wytsma- geslacht stierf rond 1686 uit met het overlijden van Maria Clara. Het stamslot van de familie was Old of Groot Wytsma in Birdaard. Deze stins werd geërfd door de oudste erfgenaam Oene van Wytsma (circa 1547-1599). Hierdoor was zijn jongere broer (Maria’s grootvader) Lieuwe van Wytsma genoodzaakt uit te wijken naar het familiebezit van zijn vrouw, Teth Idses van Eminga, namelijk de Obbemastins onder Ee. In 1580 werden Lieuwe en Teth, vanwege de confiscatie van hun goederen ten tijde van de Reformatie, gedwongen met hun beide kinderen (Gerrit (geboren 1576) en Maria) Obbemastate te verlaten. Zij vertrokken naar de Zuidelijke Nederlanden. Lieuwe overleed hier in ballingschap (1619) en werd in de Minderbroeders kerk van Leuven begraven. Na zijn dood keerde Teth terug naar Friesland en eiste haar verbeurdverklaarde goederen met succes op. Maria Clara kreeg via haar overleden vader, moeder, broers en zussen diverse stinzen en landerijen onder haar beheer; onder andere in Ee, Engwierum, Ezumazijl, Hantumhuizen, Oostrum, Lioessens en Kollum. Deze krachtige financieel-economische positie als grootgrondbezitster, weerspiegeld in het codicil, ligt aan de basis van de inzet van Maria Clara voor de jezuïetenmissie. Hoe de Obbemastins eruit heeft gezien, weten we niet; evenmin weten we iets over de indeling ervan. De notities bij de verkoop van Obbemastate in 1656 en 1677 beschrijven een ‘stins, toorn, huysinge, schuyr, schip- en wagenhuys, watermolen, zingel, gracht, zingelopreed en tuyn’. De vroeg achttiende-eeuwse beschrijving van de Liauckamastate in Sexbierum van de katholieke familie Liauckama kan mogelijk iets meer verduidelijken over de leefsituatie op en rond Obbemastate. Een inventaris (thans in Tresoar) van de laatste bewoonster van de Liauckamastate, jonkvrouw Maria Catharina Clara van der Laen (1718-1784), opgemaakt in 1728, geeft een overzicht van de kamers, zalen en de plaats van de kapel. ‘keuken, poeshok en spijskamer, gang, kamer naast de keuken, grote zaal beneden (waarbij kapelkamer vermeld), de freule van der Laen kamer naast de grote zaal, de bovenkamer van mijnheer van der Laan zaliger, het schrijfkamertje, de daagse kamer, het voorhuis, de bloemkamer, Pafferodes kamer naast de bloemkamer, de gang naast de kapel, de toren, de kinderkamer of meidenkamer, de kapel of witte kamer, de hovenierskamer, het torenkamertje op de lange zolder, de grote zaal boven, de kamer boven de voordeur of naast de grote zaal, de kamer daarnaast of rommelzolder, hoge zolder, vier kelders, hof, enz.’

Van Maria Clara van Wytsma en haar familieleden zijn helaas geen kasboeken over het beheer van de Obbemastins bewaard gebleven. Van enkele tijd- en streekgenoten, Andriesa van Aebinga-van Bronckhorst (overleden 1666) en haar schoonmoeder Gerlant van Aebinga-van Liauckema (1568-1652) uit Hallum, zijn wel kasboeken overgeleverd (thans in Tresoar). Ook geestelijke maagden hadden kasboeken, zo blijkt uit een notitie in het testament van de al eerdergenoemde katholieke weduwe (en ook aan de Van Wytsma’s verwante) His van Sythiema-van Eminga. Helaas is het rekenboek van His’ dochter (Maria Clara’s achternicht), de geestelijke maagd Bjuck of Bibiana van Sythiema (circa 1603-1648) uit Hallum, verloren gegaan. Enig inzicht in het beheer van een zeventiende eeuwse-stins biedt het kasboek van Andriesa van Bronckhorst. Deze katholieke jonkvrouw bewoonde met haar echtgenoot, Schelte van Aebinga (1588-1666), en hun beide dochters Lucia Helena en Maria Anna de Offingastate in Hallum. Andriesa had drie zussen die de (semi)religieuze staat hadden aangenomen: Livina en Catharina van Bronckhorst waren geestelijke maagd en woonden respectievelijk in Keulen en Harlingen. Zus Geertruydt was ingetreden in een klooster in Nijvel in West-Brabant. Het kasboek van Andriesa van Aebinga-van Bronckhorst bevat naast aantekeningen over dopen en huwelijken door een priester in de kasteelkapel, nota bene in het bijzijn van de grietman, ook notities over gestorven familieleden. Verder hield Andriesa de boekhouding bij van de inkoop en verkoop van levensmiddelen, de inkoop van brandstof en de personeelskosten. Haar personeelsbestand bestond gemiddeld uit ongeveer twaalf personen: van inwonende personeelsleden als een ‘min, kok of keukenmeid (kokmeid), grote knecht, jongen, grote kindermeid of werkmeid, kamermeid, melkmeid of koemeid’ tot aan een hoverniersechtpaar met een eigen woning op het stinsterrein. Meestal betrof het personeel uit de omgeving, maar er werden ook werkkrachten uit Utrecht, Haarlem, Groningen en Tongeren aangetrokken. Andriesa heeft de levensmiddelen in diverse secties ondergebracht. Haar aantekenboek start met een sectie over wijn, waaronder de verschillende typen, de namen van leveranciers, hun woonplaatsen en de opslagplaats. Vervolgens een sectie over diverse soorten bier en de herkomst van graan en hop, onder andere van eigen land. Dan volgen secties over zuivel, vlees, geslachte koeien, inclusief een eigen geweide koe, (jonge) varkens en vis, gezouten kabeljauw, stokvis en vaatjes haring. Verder zijn er notities over het bakken van tarwe- en roggebrood en de aanschaf van schuiten vol turf. Het fruit uit de boomgaard was niet alleen voor eigen consumptie bestemd. Met de pacht van fruitbomen elders en de verkoop (op de markt in Leeuwarden) van fruit uit de boomgaard binnen de stinspoort werden inkomsten gegenereerd. De jaarlijkse opbrengst bedroeg soms wel bijna tweehonderd Caroligulden. Via dit kasboek van Andriesa van Aebinga-van Bronckhorst kunnen we ons indirect een beeld vormen van het economische bedrijf van Maria Clara. Zij zal met vergelijkbare zaken te maken hebben gehad.

Maria Clara van Wytsma als stichteres van een jezuïetenstatie in Ee

Maria Clara Van Wytsma stichtte halverwege de zeventiende eeuw een jezuïetenmissiepost op Obbemastate. Dit blijkt uit de registratie van plaatsen met jezuïetenstaties in de, in Leuven bewaarde, registers vanaf 1593. In deze lijsten komt de statie van Maria Clara van Wytsma driemaal voor onder verschillende aanduidingen: ‘Dongeradeel’ (1654-1657), ‘Obbemastate bij Dokkum’ (1654) en ‘Wytsma’ (Dongeradeel, 1654)’. Uit de genealogische gegevens van de familie wordt duidelijk dat in deze jaren alleen Maria Clara nog op de state woonde. Haar ouders en zus Thecla waren respectievelijk in 1652 en 1653 overleden. Naast de statieregistratie en de familiegenealogie vormt het door Maria Clara opgestelde codicil uit 1658 een bewijs voor haar statiestichting. Het codicil bevat achtereenvolgens het volgende: een vrij volledige lijst van kerkelijke goederen voor het vieren van de eucharistie; de borgstelling van deze liturgische voorwerpen bij haar overlijden; een levenslange jaarlijkse financiële vergoeding voor haar priester-broer en tot slot de naam van een executeur-testamentair (Catharina Maria Hartius) en een getuige (advocaat Hartius). De opsomming van de kerkgoederen valt uiteen in drie door Maria Clara aangegeven onderdelen. Maria Clara licht de ‘kerkelijke ornamenten’ niet toe, maar met deze term worden in deze periode kazuifels, misgewaden en ander (vaak door vrouwen gemaakt) kerkelijk textiel bedoeld. ‘alle mijn zilverwerk tot de kerk behorende’ (te weten een zilveren vergulde kelk en twee zilveren ampullen met een zilveren schotel), ‘al mijn kerkelijke ornamenten geen uitgezonderd’ en ‘alle andere sieraden tot de kerk toebehorende’ (een beeld van Onze-Lieve-Vrouwe, een groot crucifix ingelegd met parelmoer, een roodfluwelen missaal met zilverbeslag en een groot brevier met vergulde zijden)’ Door middel van het codicil bewerkstelligde Maria Clara een levenslange financiële uitkering voor haar priesterbroer. Zij bestemde hiervoor (een deel van) de pachtgelden van de Rintjemastins in Hantumhuizen voor een jaarlijkse uitkering in mei van honderd Caroligulden voor Idzert Franciscus. Dit bedrag, eigenlijk een deel van de familie-erfenis, ontving Idzert bovenop zijn priesterinkomen. Bij eventueel overlijden van Maria Clara diende haar tantezegger, Bibiana van Cammingha (circa 1646-na 1687) deze uitkeringsbepaling na te komen. Maria Clara had Bibiana het financiële beheer van de Obbemastate toevertrouwd. Mocht Idzert Franciscus eerder dan Bibiana komen te overlijden, dan kwamen de honderd Caroligulden aan Bibiana toe. Idzert Franciscus diende op het moment van de opstelling van het codicil de statie in het kasteel te Rhoon, op het eiland de ‘Heerlijkheid Rhoon’ in Zuid-Holland onder Rotterdam. De katholiek gebleven adellijke familie Van Duyvelant ondersteunde lange tijd deze jezuïetenstatie in de slotkapel van het kasteel. Idzert Franciscus van Wytsma werkte in deze statie van 1650 tot 1666. Gelet op de statiestichting kan geconcludeerd worden dat Maria Clara de jezuïetenpriester en de plaatselijke geloofsgemeenschap ondersteunde door hun gastvrijheid en onderdak te bieden. Ze maakte de privékapel van de state toegankelijk voor katholieken uit de regio. Mogelijk hebben de ongehuwde zussen van Maria Clara deelgenomen aan de (voorbereiding) van clandestiene kerkactiviteiten. Helaas geven de bronnen geen gegevens over het aandeel van Maria Clara in catechesepraktijken, bestuurlijke zaken en onderwijs. Het is niet bekend waarom de stichting van de missiepost op het kasteel in Ee tijdelijk was. Uit netwerkconnecties via vrouwelijke verwantschapslijnen blijkt verder dat het oprichtingsinitiatief van Maria Clara van Wytsma in het begin van de achttiende eeuw een vervolg heeft gekregen. Toen werd een jezuïetenstatie op de Ockingastate in Burgwerd opgericht door de adellijke Van Ockinga-zusters, de ongehuwde Sophia Amelia van Ockinga (1651-1730) en weduwe Helena Maria van Buygers – van Ockinga (circa 1653-1718).

Godsdienstvrijheid en rentenieren op Ameland

Wat bracht de jezuïeten Maria Clara en Idzert Franciscus naar Ameland? Een beantwoording van deze vraag is lastig vanwege de schaarse bronnen, maar er is wel een aantal factoren te noemen die mogelijk een rol hebben gespeeld bij de keuze voor het eiland. Ten eerste de aanwezigheid van een jezuïetenstatie. Sinds het begin van de zeventiende eeuw was dit het geval, gedurende het bewind van het Van Cammingha-geslacht (als eersten: Pieter Sickes van Cammingha (1587-1638) en Sjouck Joostes van Ockinga (overleden 1638). Dit echtpaar zorgde voor godsdienstpolitieke ruimte voor de katholieken op het eiland, maar financierde zeer waarschijnlijk niet een te stichten statie. In 1630 werd namelijk op kosten van de jezuïetgezinde ijzerhandelaar Jan Hendriks uit Harlingen in Nes een katholiek kerkje gebouwd. Ameland was in deze tijd een ‘vissend en zeehandeldrijvend randstaatje’, en viel buiten het gezag van de Republiek. Ameland was een soevereine vrijstaat en eigendom van de Van Cammingha’s en later tijdens de achttiende eeuw van de Van Oranje-Nassau’s. In de oorlog tussen Spanje en de Republiek bezat Ameland met de ‘Onzijdigheidserkenning’ uit 1598 van de Spaanse koning Philips II van Spanje (1527-1598) een neutrale status. In 1629 werd deze Onzijdigheidserkenning vernieuwd door de Spaanse koningin, Isabella Clara Eugenia van Spanje (1566-1634), landvoogdes van de Nederlanden. Zij bepaalde de bijkomende voorwaarden: de katholieke godsdienst zou op Ameland vrij beleden en gepredikt mogen worden. Daarbij diende de vrijheer of vrijvrouwe van Ameland voor het onderhoud van een priester van de jezuïtische sociëteit zorg te dragen. De op Ameland heersende godsdienstvrijheid is mogelijk een reden voor de op leeftijd rakende priester Idzert en geestelijke maagd Maria Clara geweest om zich hier te vestigen. Idzert kwam in 1671 (56 jaar oud) naar het eiland en Maria Clara volgde zeer waarschijnlijk in 1677 als zestigjarige na de verkoop van de familiestins. Beiden konden werkzaam blijven voor de jezuïetenmissie. Dit konden zij doen in een katholiekgezinde omgeving, in tegenstelling tot het antikatholieke klimaat op de vaste wal in de Republiek. De godsdienstvrijheid zal misschien een gevoel van geloofsretraite hebben gegeven. Een tweede reden voor de vestiging op Ameland was dat deze locatie dicht bij hun voormalige woonplaats en al hun overleden familieleden was. Bij helder weer was de toren van de Obbemastate misschien wel zichtbaar vanaf een hoge duin op Ameland. Hemelsbreed bedraagt de afstand tussen Ameland en de state op Oudterp bij Ee ongeveer vijfendertig kilometer. Het onder de noemer van de statie Nes-Ameland bewaarde codicil vormde mogelijk een bewijs van eigendom c.q herkomst van de aan de statie nagelaten zilveren- en textiele objecten. Dit familie-erfgoed zullen Maria Clara en Idzert Franciscus mogelijk hebben willen onderbrengen en schenken aan de jezuïetenstatie op Ameland. Beiden vonden hun laatste rustplaats, volgens de aantekeningen van Scholten, naast elkaar in de katholieke kerk op Ameland, op een eervolle plek in het hart van de kerk - voor het hoofdaltaar. In de negentiende eeuw werd de kist, met de opgegraven stoffelijke resten van de zeventiende eeuwse jezuïeten én jezuïetes, op de nieuwe katholieke begraafplaats ter aarde besteld (op een plek bij de grafsteen van Susanna Beersma (circa 1792-1835).

 

Publicatie in Pôllepraat, Historisch tijdschrift van Ameland, jaargang 35, nummer 97, juni 2022, 25-31

 

   

Oude Rooms-katholieke begraafplaats in Nes en de enige platliggende grafsteen met de herinneringstekst aan 17e eeuwse jezuiëten en een jezuiëtes (foto's S. Hofstee 2022)