Spiritual Virgins

Select your language

Summary

In Western-Europe, during the early modern period, the Movement of Spiritual Virgins, women with a semi-religious position who divided their time between devotion and making a living, had been widely spread in several countries. During this period, catholic women specifically, were forced by the Reformed Governments to change their way of living a monastically devoted life. Due to the prohibition of the Roman Catholic Church and its monasteries, these semi-religious women adapted their new contemplative ways within society. Some examples of semi-religious women in West-European countries are: An early 17th century French movement called the ‘Vistadinnen’ in Annecy, the ‘Ursula-community’ in 1606 in Cologne, Germany and in 1609, a similar institution in Great Britain, founded by Mary Ward. There are numerous studies pertaining to The Netherlands that have been published about the phenomenon of spiritual virgins. However, looking closer to these Dutch studies, it is remarkable that there is very little known about Frisian spiritual virgins; specifically, the Provinces of Holland, Utrecht, Brabant and Limburg which are well researched in these studies. The initial research found in Church archives of Frisian cities, has exposed the existence of over three hundred spiritual virgins within the Province of Friesland. In these Church books over one hundred names are written together with related information about the women’s identities and roles within the Church. A whole hidden world of Roman Catholic women in early modern Friesland is revealed from the information that includes: their surnames, families, connections, dwelling-places, real estate ownership, tax payments and working activities within society and the Church community. The article below describes preliminary findings of the connections between these semi-religious women and how some of them were supporting the forbidden Roman Catholic Church of the 17th and 18th century in the Province of Friesland.

Inleiding

In de tijd rond de Reformatie biedt het gewest Friesland, net als overigens de rest van de Republiek, de aanblik van een pluriform religieus landschap. Naast de ‘oude moederkerk’, de Rooms-katholieke kerk, waren er de nieuw op te bouwen ‘gereformeerde staatskerk’ en de derde belangrijke religieuze groepering, de doopsgezinden. Tezamen met allerhande kleinere religieuze bewegingen (onder andere joden en lutheranen) probeerden de godsdienstige vroegmoderne Friezen hun geloof te belijden en vorm te geven in kerkelijke gemeenschappen . De politieke-religieuze ontwikkelingen die de Reformatie met zich meebracht had consequenties voor de diverse religieuze stromingen. In dit artikel komen enkele gevolgen van de doorvoering van de Reformatie voor het katholieke leven in Fryslân aan de orde. De Noordelijke Nederlanden werden vanuit Rome na de Reformatie als missiegebied gezien. Deze periode, die duurde tot de legalisering door de overheid van de katholieke kerk in 1853, werd de ‘Hollandse Missie’ genoemd. Tussen 1600 en 1850 lijkt in het gewest Friesland geen sprake meer te zijn van enige activiteit van katholiek kloosterleven; gelovigen die tot de Reformatie een levensinvulling in kloosters konden vinden. Tot en met het jaar 1580 waren er, in het gebied wat nu de provincie Fryslân is, bijna zestig kloosters, waarvan ongeveer de helft vrouwenkloosters, gevestigd. Pas vanaf 1846 vinden in Fryslân weer kloosterstichtingen plaats bij de vestiging van zesentwintig zuster- en drie broedercongregaties. Vanwege het kloosterverbod van de protestantse overheid was kloosteractiviteit in de zin van een fysiek gebouw en instituut verboden, maar kloosteractiviteit in de zin van een godgewijd leven door middel van gebed en werk kreeg (wat vrouwen betreft) in deze periode een hele nieuwe vorm. Zowel in als buiten de Noordelijke Nederlanden ontwikkelden vrouwen zich als geestelijke maagd, in de volksmond meestal ‘klopzuster’ genoemd. Over dit fenomeen geestelijke maagden in de 17e en 18e eeuw zijn diverse studies verschenen. Vooral klopzusters in Noord- en Zuid-Holland, Utrecht, Overijssel, Noord-Brabant en Limburg zijn bestudeerd. Tot nu toe is er echter nauwelijks iets bekend over de geestelijke maagden in Fryslân. Dit artikel wil in deze leemte voorzien door dieper in te gaan op de vraag hoe geestelijke maagden in Fryslân vorm gaven aan het verboden rooms-katholieke kerk- en kloosterleven? Wat was hun rol in de Missio Frisica?

Bronnen met namen van Friese geestelijke maagden

Mijn oriënterend onderzoek naar de onbekende Friese maagden heeft een (voorlopig) overzicht opgeleverd met bijna tweehonderd namen. In dit artikel zal ik dieper ingaan op de activiteiten van enkele klopzusters, die een exemplarische rol vervuld lijken te hebben. Voorafgaand aan de onderzoeksbevindingen zullen, de bronnen, de benaming en, de karakteristieken van een geestelijke maagd kort belicht worden. De namen van Friese geestelijke maagden zijn overgeleverd in een aantal primaire bronnen. De oudste bron is het 17e eeuwse handschrift van de Haarlemse geestelijk moeder Catharina Jans Oly (1585-1651). In haar manuscripten, met levensbeschrijvingen van de maagden, worden een twintigtal Friese klopzusters genoemd. In een artikel uit 1895 heeft de Friese taalkundige Johan Winkler, hun namen op een rijtje gezet. Bijlage 1 geeft een overzicht van deze Friese maagden in de Haarlemse kloppengemeenschap ‘De Vergaderinghe van de Hoeck’. Een belangrijke bron die de aanwezigheid van geestelijke maagden in Fryslân bevestigt zijn de ‘Visitatierapporten van 1691-1695’ van de apostolisch vicarissen. Deze visitatierapporten, vermelden voor Fryslân een totaal van 229 (naamloze) kloppen in zevenentwintig staties. Oriënterend archiefonderzoek in de doop- trouw- en begraafboeken (voortaan DTB’s) heeft ruim honderd namen van geestelijke maagden opgeleverd voor de periode van 1660 tot 1800. Het gaat om namen en werkzaamheden van klopzusters die verbonden waren aan staties verspreid over de hele provincie. De meeste klopzusters die ik langs deze weg heb kunnen traceren, leefden in de 18e eeuw. Een twaalftal namen van klopzusters uit Leeuwarden en Weststellingwerf stamt uit de late 17e eeuw. Uitgaande van enige overlap tussen de visitatielijst en het aantal kloppen in de kerkboeken komen we op een totaal van ruim driehonderd klopzusters in Fryslân tussen 1600 en 1800. Literatuurstudie brengt nog eens ruim veertig namen van Friese geestelijke maagden aan het licht. De namen van Friese klopzusters in de primaire en secundaire bronnen vormen samen het bewijs voor het bestaan van een kleine drieënhalf honderd geestelijke maagden in Fryslân tijdens de vroegmoderne tijd. Bijlage 2 geeft een totaaloverzicht van de aantallen klopzusters in de Friese staties.

Definiëring van de term geestelijke maagden

De term ‘geestelijke maagd’ is een complex begrip. Het gaat om een fenomeen dat ontstaan is in de eeuwenlange ‘onderduiktijd’ van de katholieke kerk, waarbij werd voortgeborduurd op oude structuren. De geestelijke maagden hebben namelijk oude wortels in de vorm van onder andere stadskluizenaressen en begijnen. In het gewest Friesland waren in de 15e eeuw veel zusterhuizen met bewoonsters die de zogenoemde derde regel van Franciscus volgden en een kloosterachtig leven in de wereld leidden. Deze zusters werden in het Fries ‘Grauwe Beginen’ genoemd. Verder kleurden de plaatselijke en individuele omstandigheden de praktijk van de klopzusters. Ook de tijdfactor speelde een rol. De kloppenpraktijk heeft zich in de Noordelijke Nederlanden door de eeuwen heen, van ongeveer 1580 tot 1850, ontwikkeld en gevormd. Geestelijke maagden waren meestal ongehuwde vrouwen van alle leeftijden (soms weduwen met of zonder kinderen), die alleen of gezamenlijk woonden (in kleine groepjes of in sommige steden in grote aantallen) in de stad of op het platteland. Bij de aanname van de zogenaamde ‘kloppenstaat’ legden de vrouwen een op een kloostergelofte gelijkende eed af. De vrouwen, gemiddeld tussen de zestien jaar en de vijftig à zestig jaar oud, beloofden: kuisheid, gehoorzaamheid en soberheid. Een Fries voorbeeld van een intrede is een jonge vrouw die de kloppengelofte aflegt tijdens Pasen van het jaar 1703 in de schuilkerk op de Liauckamastate in Sexbierum. De kloppen woonden bij hun ouders, of zelfstandig en/of gezamenlijk in eigen of huurwoningen. De vrouwen werkten, naast hun klopzustertaken, vaak voor hun eigen levensonderhoud, bijvoorbeeld als dienstmeid zoals Antie Simons uit Leeuwarden, of zuster Hiecke Thyssis uit Franeker, die melkverkoopster was. Sommige geestelijke maagden hadden een goede financieel-economische positie en faciliteerden met hun vermogen de katholieke schuilkerk. Hierbij moet worden gedacht aan huisvesting van de priester, het afstaan van een kamer voor de mis, het verschaffen van liturgische voorwerpen, enz. Een geestelijke maagd kon uiteenlopende taken en werkzaamheden verrichten. De klopzusters hadden kostertaken, gaven (catechese) onderwijs, droegen zorg voor de armen en zieken en deden ander, wat wij nu, - pastoraal werk noemen. De priester speelde in het spirituele leven van de klop een belangrijke rol als biechtvader. De kloppenregel diende als richtlijn voor religieuze oefening. Hiervoor waren onder andere speciale ‘kloppenboeken’ geschreven door priesters. Fragmenten uit een kloppenboek werden bijvoorbeeld gebruikt als hulpmiddel bij de meditatie. Andere door de klopzusters gehanteerde contemplatieve instrumenten waren de devotieprenten en punten uit preken van de priesters.

Benaming geestelijke maagden

De veelvormigheid van het kloppenbestaan in de verschillende regio’s van de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden is aanleiding geweest voor een grote diversiteit aan benamingen: Kwezel, Bigot, Dibbe, Bagijn, ‘Bruyt Christi’, Devotes, Jezuïetes en Filia Devota zijn slechts een paar voorbeelden van aanspreektitels voor de maagden. In katholieke bronnen worden de klopzusters aangeduid en beschreven vanuit twee perspectieven: een kerkrechtelijk perspectief waarbij de titulatuur de rechtspositie van de vrouwen weergeeft (voorbeelden hiervan zijn de termen Geestelijke Maagd, Filia Devota en Virgines Spiritualis) en een theologisch perspectief. In dat laatste geval wordt het wezen van het maagd-zijn onderbouwd met vroegchristelijke en Bijbelse motieven (voorbeelden hiervan zijn; Bruid van Christus en Filiae Primogeniae). In protestantse bronnen daarentegen zien we vaak predikanten en overheidsambtenaren fulmineren tegen de klopzusters met hun stoute paepse ofwel verboden katholieke praktijken. Vooral het onderwijs en het organiseren van missen was een doorn in het oog van de calvinisten. De heren predikanten scholden er lustig op los met benamingen als kruyslijster, waskeersbranster, cloppennesten en cloppenswermen. Uit de DTB’s zijn zeven verschillende benamingen te destilleren voor klopzusters. De Hollandse term ‘klopje’ komt ongeveer een honderdtal keer voor, de Friese term ‘klopke’ komt één keer voor: Joanna Aries Klopke uit Franeker (1740-1779). De geraadpleegde doop-, trouw- en begraafboeken zijn te onderscheiden in boeken van de hand van gereformeerde en katholieke notulisten. In een aantal (protestantse) begraafboeken werden de klopzusters met de afgekorte vorm ‘klop’, genoteerd door protestante notulisten (onderwijzer, koster of predikant). Voorbeelden van deze taak gerelateerde bijnaam, zijn de Bolswarder vrouwen: Trijntje Klop, Grijtje Klop, Swopkje, Antje Jentes en Sijke Klop, en Getje Martens Klop uit Warga. In de katholieke doopboeken werden de klopzusters genoteerd met hun voornaam, patroniem en soms achternaam, maar in verreweg de meeste gevallen onder de vermelding ‘klopje’. Een enkele keer wordt in de katholieke bronnen melding gemaakt van de term ‘filia devota’, onder anderen in Leeuwarden; voor Barbara Beekmans (1752) en Catharina Pyters Nauta (1729). De naam van Gezina Nicolai uit Leeuwarden werd genoteerd met de toevoeging ‘tante’. Dit is vermoedelijk een Zuid-Nederlandse benaming (Brabants ‘matante’) en de tegenhanger van ‘oom’ als aanspreektitel voor een priester. Verder kregen een drietal klopzusters in Makkum de titel ‘devota’: Maijke Simons, Maryke Matthiesen en Thrintie Hendriks (1725-1738). In de kerkboeken van Franeker werd achter de naam van diverse klopzusters de toevoeging ‘zuster’ genoteerd. Een klopjevermelding buiten de kerkboeken is die van ‘Catrina Jans Clopke’ uit Dokkum in het Friese belastingregister van 1749 (Quotisatieaanslag).

Friese geestelijke maagden in Haarlem

In Haarlem kon dankzij het liberale klimaat een grote en toonaangevende kloppengemeenschap ontstaan in de 17e eeuw. Deze kloppenvergadering heeft waarschijnlijk grote aantrekkingskracht gehad op jonge Friese (adellijke) vrouwen en heeft mogelijk een rol gespeeld bij de ontwikkeling van de kloppenbeweging in Fryslân. Voor beide veronderstellingen is nader onderzoek nodig.

Afbeelding 1      Geestelijk moeder Berber (Barbara) Ruertsdochter van Juckema uit Menaldum (1608-1667) (foto Museum Catharijneconvent Utrecht)

De aantrekkingskracht van de Haarlemse kloppenvergadering komt in de levensbeschrijvingen van Oly naar voren. Een voorbeeld is het verhaal van Giertgen Roemers uit Leeuwarden. Zij komt als zestienjarige op uitnodiging van Angniet Schaters, een oud-stadgenote die toen al enige tijd als geestelijke maagd in Haarlem actief was, naar de Haarlemse kloppenvergadering over. Giertgen zelf had zich bij deze klopzusters willen aansluiten, maar haar moeder wilde liever dat zij terugkeerde naar Leeuwarden en daar haar kloppenstaat zou praktiseren. Giertgens moeder was weduwe en wilde samen met haar dochter als klop God dienen: die moeder weduwe synde en wilde het niet consenteren, maer was haer begeeren dat sy by haer zoude blyven, ende aldaer Godt dienen, te samen, welcken also gheschieden. Die moeder leyden mede allen haer waerlike clederen af. Leefden saemen als twe geestelike maechden ende ontfingen die Priesters Gods in haer huys, deden veel goets totde glorie Gods ende salicheyt van haer even naesten. Na de dood van haar moeder wordt Giertgen Roemers opnieuw tegengehouden om naar Haarlem te vertrekken, ditmaal door de priester. Pas na zestien jaar klop te zijn in Leeuwarden wordt de wens van Giertgen vervuld. Ze treedt op haar tweeëndertigste in en zal de kloppengemeenschap in Haarlem met de gaven van een ervaren geestelijke maagd tot aan haar dood in 1637 nog ruim zes jaar dienen. De aantrekkingskracht van de Haarlemse kloppenvergadering spreekt ook uit de beschrijving die Winkler geeft van de afkomst van de klopzusters in Haarlem: ‘Vrome dochters uit verschillende Hollandsche plaatsen, natuurlijk meest uit Haarlem en Amsterdam, maar ook van elders uit steden en dorpen, en evenzeer uit andere Nederlandsche gewesten — welgestelde burgerdochters en armen, boeremeiskens, nederige dienstmaagden en adellijke jonkvrouwen, eenvoudigen van geest en rijk begaafden — men vond ze van allerlei stand en staat in deze samenwoning te Haarlem in den Hoek. Ook uit Friesland’. Op Giertgen Isbrants uut de Cuynder (intrede 1593) na, zijn de zussen Eeltge Sicxtus en Anna Sicxtus van Emingha uit Schingen bij Franeker, de vroegst bekende, Friese klopzusters in Haarlem. Een jaar na Giertgen, in 1594, is Anna samen met haar oudere zus Eelck ingetreden in de Vergaederinghe der Maechden van den Hoeck. Zus Doedt van Eminga volgt in 1603 en de jongste van het Eminga-kloppenkwartet, Tryn van Eminga, voegt zich in 1609 vanuit Fryslân bij haar zussen in Haarlem. Uit hun levensbeschrijvingen, van de hand van de eerdergenoemde Catharina Jans Oly, blijkt dat de zussen kloosteraspiraties hadden. Hun vader, Syds Minnes van Eminga, verzette zich tegen hun intrede in een Brabants klooster en had evenmin niet veel op met het alternatief, de Haarlemse kloppenvergadering. Eén van de stichters van de Haarlemmer vergadering, de priester Nicolaas Wiggerzoon Cousebant, onderhield contact met de jonkvrouwen en haalde hen over hun religieuze aspiraties in Haarlem vorm te geven. Zonder vaders toestemming schrijft Catharina Jans Oly, onder het mom bij haer vriende spelen te vaeren, reisden de Eminga-zussen via Harlingen en Amsterdam naar Haarlem. Cousebant was een van de wervende krachten voor de kloppenvergadering. Rond 1600 reisde hij regelmatig naar Fryslân waar hij nauwe contacten had met de Friese landadel. Hoe ‘nauw’ de onderlinge familieverbanden tussen de oude Friese katholieke geslachten waren, toont de afkomst van de geestelijke maagd Parck van Aylva (1568-1638, intrede 1608). Zij werd waarschijnlijk ook door Cousebant overgehaald in Haarlem in te treden. Cousebant werd namelijk volgens Catharina Jans Oly met groote liefde ontfangen op de Roordaburg onder Franeker. Hier woonde de wees Parck Tjaerts van Aylva bij haar tante Teth Sypts van Goslinga en diens tweede echtgenoot Marten van Naerden. Parck was overigens een nicht van de vier Eminga-zusters. Het enige kind van Teth van Goslinga en haar eerste echtgenoot Sybrant van Roorda, Parck Sybrants van Roorda, trouwde met Pybe Syds van Eminga. Deze Pybe van Eminga was de broer van de vier Eminga geestelijke maagden. Vermoedelijk hebben Parck van Emingha-van Roorda en haar moeder Teth van Roorda-van Goslinga jarenlang (tussen 1580-1640) zorggedragen voor de schuilkerk op hun stins de Roordaburg, waarop ik in de paragraaf ‘Klopzusters en de ondersteuning van de katholieke schuilkerk’ terug zal komen.

 

Afbeelding 2      De Roordaburg in Schingen bij Franeker in 1742 (foto Historisch Centrum Franeker)

Sporen van netwerken in kerkboeken

Vooral de gegevens van klopzusters in Leeuwarden doen vermoeden dat familienetwerken. een belangrijke rol speelden in de organisatie rond de schuilkerken in de stad en de provincie. De Friese hoofdstad herbergt een rijke en gevarieerde geschiedenis aan klopzusters. In de stad zijn maar liefst zes staties (van diverse signatuur) te vinden, bovendien zetelen er enkele katholieke broederschappen. De Broederschap van de Heilige Rozenkrans (1628-1747) had veel vrouwelijke lidmaten, onder hen tenminste één klopzuster, Guiliana vander Lely. De geraadpleegde DTB’s leveren eenenveertig namen op van geestelijke maagden in de eerste helft van de 18e eeuw, voor de jaren 1692-1757. De lijst met geestelijke maagden in Leeuwarden levert klinkende katholieke familienamen op: Petreus, Van der Lely, Nitphen, Clingenburg, Beekmans, Domna, Van der Geest, Brandenburg, Metz, Nicolay, Van Eelcoma, Van Assema, Renici, Tania en Forstenburg. Illustratief voor de nauwe banden tussen de verschillende klopzusters uit bovengenoemde families zijn hun activiteiten als doopheffers en getuigen bij huwelijken van broers en zussen. De Leeuwarder kloppen, vooral de lidmaten van de Oud-Roomse Gemeente, zijn te plaatsen in een sterk netwerk van een hoger geschoold en bemiddeld milieu. Tot slot een voorbeeld van een netwerk rond Harlingen: klopzuster Hermina Splinter. In de DTB’s van Harlingen is eenmaal een vrouwennaam met de toevoeging ‘klopje’ genoteerd. Het betreft Hermina Aleida Splinter, overleden op 16 mei 1800 in Harlingen. Haar naam vinden we ook in de boeken van enkele andere staties in het Friese gewest. Zo is Hermina Splinter getuige bij een doop in 1763 en twee huwelijken in 1766 en 1767 in het dorp Warga in Midden-Fryslân. Ook is zij aanwezig bij een drietal huwelijken in 1796 in Steggerda (Zuidoost-Fryslân). Hier vinden op 29 april 1796 twee huwelijken plaats en is Hermina samen met Maria Splinter getuige. In Harlingen is in 1776 vermeld dat een getuige “Hermina A. Splinter vervangt”, en in 1782 is Hermina Splinter hier bij een volwassendoop aanwezig van, de negentien jarige Minke Meinderds. De chronologische lijn van Hermina’s activitetien ziet er als volgt uit: 1763, 1766 en 1767 Warga getuige bij doop en huwelijken 1776 en 1782 Harlingen getuige bij dopen 1796 Steggerda getuige bij huwelijken 1800 Harlingen overlijden Hermina Splinter lijkt een ‘vliegende klopzuster’ te zijn geweest. In de periode dat zij actief is in de verschillende staties, zijn daar ook andere geestelijke maagden werkzaam. Margaretha Rodgers en Walburga Joustra zijn tegen het einde van de 18e eeuw klopzuster in de statie Steggerda. In dezelfde periode is in de statie van Warga ‘Getje Martens Klop’ werkzaam als klopzuster. Waarom reist Hermina Splinter door de provincie bij de katholieke sacramenten? Heeft zij een specifieke functie? Fungeert zij misschien als geestelijk moeder voor andere klopzusters? Vaststaat dat Hermina Splinter (vermoedelijk) een zuster was van Rudolf Splinter. Rudolf Splinter was een seculiere priester van Duitse komaf, die de statie van Harlingen heeft bediend van 1776 tot 1786. Daarvoor was hij twintig jaar pastoor van Warga.

Klopzusters en de ondersteuning van de katholieke schuilkerk

De Utrechtse kerkhistorica Jo Spaans heeft in haar recente studie over de ‘Levens der Maechden’ in de kloppengemeenschap van Haarlem inzichtelijk gemaakt dat de geestelijke maagden een grote rol speelden bij het faciliteren van de katholieke kerk tijdens de periode van de Hollandse Zending. De maagden speelden een grotere rol dan vaak werd aangenomen en is opgetekend. Eigen vermogen, bezittingen en familie-, werk- en kerknetwerken van met name de adellijke maagden en maagden uit burgerlijke elitefamilies werden ingezet om de schuilkerken zowel materieel als immaterieel te organiseren en steunen. De situatie van de ‘Friese Zending’ vertoont overeenkomsten met de observatie van Spaans. Mijn oriënterende onderzoek heeft enkele gegevens aan het licht gebracht die licht werpen op donaties van geestelijke maagden aan schuilkerken. Zo is er de donatie van klopzuster Juliana Keimpes (overleden 1725) uit Leeuwarden. Zij gaf in haar testament de pastoor de opdracht om kandelaren voor de kerk te laten maken. De Leeuwarder Johannes van der Lely vervaardigde twee zilveren kandelaren in 1728 met de beeltenis van de Heilige Juliana op de voet. Vermoedelijk waren twee vrouwelijke telgen van de bekende Leeuwarder zilversmidfamilie Van der Lely geestelijke maagd: Geliana van der Lely uit Leeuwarden en Eecke Dauwis Lely uit Franeker. Volgens de Quotisatieaanslag uit 1749 is Eecke Dauwis ‘eenigsins vermogend’ en woont zij in de wijk ‘Eerste Oost’ van Franeker. Eecke overlijdt twee weken na haar bediening in februari 1753. Geliana van der Lely wordt als ‘juffrouw Lely’ in 1730 begraven bij de Oldehoofsterkerk in Leeuwarden. De statie van Dronrijp kent twee weldoensters: Aaltje Gerbens en Lykeltje Thomas. De weduwe Aaltje Gerbens schenkt de kerk in 1751 zilverwerk in de vorm van een lavaboblaadje met ampullen. Net als Juliana Keimpes laat ook Aaltje Gerbens een flink geldbedrag na aan de statie. Klopzuster Lykeltje Thomas schenkt in 1743 de kerk van Dronrijp een bijbel. Het betreft de Bijbelvertaling uit 1732 gedrukt door Cornelius le Febvre in Utrecht. Het gaat om een zogenaamde ‘Janistenbijbel’ wat uit de aantekening op het omslag blijkt: Deze Janseniste bibel is door Liekeltje Thomas vereert aan de Roomse statie te Dronryp 1743. Lykeltje Thomas woonde volgens het Quotisatieregister alleen in Dronrijp en was ‘wel in orde’. Zij overlijdt in 1766, vermoedelijk zesenzestig jaar oud. Tot slot een donatievoorbeeld uit Sneek: de Mariakroon uit 1747 van de Sint Martinuskerk in Sneek. Deze gouden kroon werd geschonken door Namkje Rheen, dochter van de apotheker Gercke Rheen en zijn vrouw Sytske Vos. Namkje Rheen (overleden in 1769) was ongehuwd, net als haar zuster Fockje (overleden in 1747). Het vermoeden bestaat dat de dames Rheen klopzusters waren in de Sneker statie. Het Quotisatieregister vermeldt in 1749: ‘Namkjen Reen – ‘bestaet reedelijkjes’, wonend met een tweede volwassene in de wijk Grootzand’.

 

Afbeelding 3      Gouden Mariakroon, een donatie van Namkje Gerckes Rheen (overleden 1769) aan de schuilkerk in Sneek (foto Fries Scheepvaartmuseum Sneek)

Een spoor van ondersteuning van heel andere orde vormen de stinsen en boerderijen van rijke en vaak adellijke katholieke families. Er is nog weinig bekend over de rol die met name de vrouwelijke leden van deze families hebben vervuld bij het organiseren van schuilkerken. Een eerste onderzoek brengt drie voorbeelden aan het licht. Ten eerste de eerder genoemde Roordaburg onder Franeker die na de Reformatie jarenlang een schuilkerk herbergde. In het handschrift van Catharina Jans Oly wordt gesteld dat Teth van Goslinga en haar dochter ‘gues waren’. Oldenhof interpreteert dit als Teth’s neiging tot protestantisme, waarbij zij haar dochter en haar tantezegger, het weeskind Parck van Aylva protestants opvoedde. Het ligt echter meer voor de hand dat Teth haar ‘gereformeerde sympathieën’ als dekmantel heeft gebruikt voor haar schuilkerkactiviteiten. Bewijs hiervoor ligt gelegen in de volgende feiten. De bewoners en eigenaressen van de bovengenoemde Roordaburg in de tijd na 1580 zijn juist de weduwen Teth Sypts van Roorda-van Goslinga (overleden 1600) en haar dochter Parck Sybrants van Emingha-van Roorda (overleden 1643). Teth van Goslinga werd weduwe in 1581 na de dood van haar katholieke man Sybrant van Roorda. Zij hertrouwt vervolgens de katholieke Marten van Naerden (overleden 1631). Het is opmerkelijk dat de ‘gereformeerde’ Teth de, volgens Oly uitgesproken katholiek Van Naerden trouwt: ‘Ende kreech een oprecht Catolyk edelman, dien ook seer devoot waer als of hy een geestelick man geweest hadt’. Teth’s enigst kind Parck van Roorda huwt de katholiek Pybe van Eminga, broer van de vier Eminga geestelijke maagden in Haarlem. In 1611 overlijdt Pybe en woont Parck als weduwe tot haar dood in 1643 op het kasteel. Tot slot spreekt een sterk katholiek bewustzijn van Perck van Eminga-van Roorda uit haar lidmaatschap van de Broederschap van de Heilige Rozenkrans in Leeuwarden. Bovendien wordt haar nicht Parck van Aylva geestelijke maagd van de kloppenvergadering te Haarlem. De Camminghastate (of Oenemastate) bij Wytgaard is een tweede voorbeeld van de bijdrage van vrouwen aan schuilkerken. Hier hebben de ‘jufferen’, de gezusters Van Cammingha: Sjouck (1639-1727), Rixt Anna (1641-1712) en Bjuck (1646-?) waarschijnlijk jarenlang een katholieke schuilkerk onderdak geboden. In het zuiden van de provincie geldt de boerderij annex schuilkerk ‘De Blauwhof’ bij Spanga als voorbeeld van ondersteuning door elitevrouwen. De dames ‘papist’ Geertjen Coops Spangen en Elsjen Valcken bezaten volgens het Floreencohier en het Stemcohier tussen 1698 en 1728 de boerderij De Blauwhof en de omliggende landerijen.

Slot

Uit dit oriënterende onderzoek blijkt overduidelijk dat we kunnen spreken van een verborgen geschiedenis van vele honderden Friese kloppen die gedurende de 17e en 18e eeuw in het hele gewest actief zijn geweest. Het materiaal biedt allerlei aanknopingspunten voor verder onderzoek. Met name het functioneren van de onderlinge netwerken en hun betekenis voor het voortbestaan van de rooms-katholieke gemeenschappen in Fryslân verdienen nadere aandacht.

 

Publicatie in Tydskrift fan de Fryske Akademy, It Beaken (Jiergong 76, Nr. 1, 2014), 34-54