Spiritual Virgins

Select your language

Over het fenomeen geestelijke maagden of klopzusters in de 17e en 18e eeuw zijn diverse studies verschenen. Met name klopzusters in Noord- en Zuid-Holland, Utrecht en Limburg zijn bestudeerd. Tot nu toe is er nauwelijks iets bekend over geestelijke maagden in Friesland. Waren er in de provincie Friesland tijdens het kloosterverbod, tussen ruwweg 1580 en 1850, wel geestelijke maagden actief? En zo ja, waar staat hun geschiedenis beschreven? Hoe gaven zij vorm aan dat verboden rooms-katholieke kerk- en kloosterleven? Hieronder wordt een tipje van de sluier opgelicht.

Kloosteractiviteit in de zin van een leven aan God wijden door middel van gebed en werk kreeg (wat vrouwen betreft) in de genoemde periode, de zogenaamde Hollandse Missie, een nieuwe vorm. Zowel op nationaal als internationaal niveau ontwikkelden vrouwen zich als geestelijke maagd. Deze maagden werden in de volksmond vaak ‘klopzuster’ of ‘klop’ (in het Fries ‘klopke’) genoemd. In dit artikel worden enkele antwoorden op bovenstaande vragen beschreven. Oriënterend onderzoek naar de onbekende Friese maagden heeft een (voorlopige) inventarisatielijst opgeleverd met bijna tweehonderd namen. Deze lijst en het oriënterende kaderonderzoek brengen als het ware de ‘Missio Frisica’ aan het licht. Het onderzoek levert een aantal opvallende uitkomsten op. Ten eerste zijn er sporen van netwerken waar te nemen. Met name bij de vele klopzusters in Leeuwarden komen onderlinge familieverbanden naar voren. Ten tweede valt de financiële ondersteuning van de maagden op, die aan de staties werd gegeven in de vorm van geld en goed. In het bestek van dit artikel worden enkele klopzusters uit de lijst gelicht die exemplarisch zijn voor de onderzoeksresultaten. Voorafgaand aan de resultaatbeschrijving wordt kort ingegaan op de bronnen, de benaming en het karakteristieke van een geestelijke maagd.

Bronnen met namen van Friese geestelijke maagden

De namen van Friese geestelijke maagden zijn overgeleverd in een aantal primaire bronnen . De oudste bron is het 17e eeuwse handschrift van de Haarlemse geestelijk moeder Catharina Jans Oly (1585-1651). In haar manuscripten met levensbeschrijvingen van de maagden worden een twintigtal Friese klopzusters genoemd. De Friese taalkundige Johan Winkler heeft hun namen eind 20ste eeuw op een rijtje gezet . Een belangrijke bron die de aanwezigheid van geestelijke maagden in Friesland bevestigt zijn de ‘Visitatierapporten van 1691-1695’ van de apostolisch vicarissen . Deze visitatierapporten geven voor Friesland een totaal van 229 (naamloze) kloppen in zevenentwintig staties. Oriënterend archiefonderzoek in kerkboeken heeft ruim honderd namen van geestelijke maagden opgeleverd in de periode tussen 1660 en 1800. Namen en werkzaamheden van klopzusters die verbonden waren aan staties verspreid over de hele provincie. Dit onderzoek geeft bovendien aan ongeveer vijftig kloppen van de bovengenoemde eind 17e eeuwse visitatierapporten een naam. Deze geschatte overlap tussen de visitatielijst en het aantal kloppen in de kerkboeken meegerekend geeft een totaal van ongeveer driehonderd klopzusters in Friesland tussen 1600 en 1800. Literatuurstudie brengt ruim veertig namen van Friese geestelijke maagden aan het licht . De namen van Friese klopzusters in de primaire en secundaire bronnen vormen samen het bewijs voor het bestaan van een kleine drieënhalf honderd geestelijke maagden in Friesland. Zie voor een totaaloverzicht van de aantallen kloppen in de Friese plaatsen het onderstaande overzicht .

XX Tabel

Definiëring van de term geestelijke maagden

Het definiëren van de term geestelijke maagd is complex. Het gaat om een fenomeen dat ontstaan is in een onderduiktijd van de katholieke kerk, waarbij voortgeborduurd werd op oude structuren. De geestelijke maagden hebben oude wortels in de vorm van onder andere stadskluizenaressen en begijnen. Verder speelden plaatselijke en individuele omstandigheden een rol waardoor de praktijk van de klopzusters werd gekleurd. De factor tijd had eveneens een complicerende werking. De kloppenpraktijk heeft zich door de eeuwen heen (van ongeveer 1580 tot 1850) ontwikkeld en gevormd. Geestelijke maagden waren meestal ongehuwde vrouwen van alle leeftijden. De inventarisatie geeft negen weduwen op 164 bij naam bekende kloppen, waarvan vier weduwen met enkele kinderen. Bij de aanname van de zogenaamde ‘kloppenstaat’ legden de vrouwen een op een kloostergelofte gelijkende eed af. De vrouwen, vanaf ongeveer zestien jaar tot en met rond de vijftig à zestig jaar oud, beloofden kuisheid, gehoorzaamheid en soberheid. Een Fries voorbeeld van een intrede is een jonge vrouw die de kloppengelofte aflegt tijdens Pasen van het jaar 1703 in de schuilkerk op de Liauckamastate in Sexbierum. De kloppen woonden zelfstandig of gezamenlijk in eigen of huurwoningen in een dorp of stad. De vrouwen werkten, naast hun taken als klopzuster, vaak voor hun eigen levensonderhoud als bijvoorbeeld dienstmeid (Antie Simons uit Leeuwarden 1697) of melkverkoopster (zuster Hiecke Thyssis uit Franeker in 1768). Veel geestelijke maagden hadden een goede financieel-economische positie en faciliteerden met hun vermogen de katholieke schuilkerk. Hierbij moet worden gedacht aan huisvesting van de priester, het afstaan van een kamer voor de mis, het verschaffen van liturgische voorwerpen, enzovoort. Een geestelijke maagd kon uiteenlopende taken en werkzaamheden hebben. De klopzusters hadden kostertaken, gaven (catechese) onderwijs, droegen zorg voor de armen en zieken en deden ander, wat wij nu, pastoraal werk noemen. De priester en/of geestelijk moeder speelde een belangrijke rol als spirtituele leidsman/vrouw bij het leven volgens de kloppenregel. De diversiteit aan klopzusters en hun werkzaamheden is aanleiding geweest voor een grote diversiteit aan benamingen. Kwezel, bigot, bagijn, ‘bruyt Christi’, dibbe, devotes, jezuïetes en filia devota zijn een paar voorbeelden van aanspreektitels voor de maagden. De kerkboeken hebben voor de Friese klopzusters een zevental benamingen overgeleverd. Ten eerste bevatten de kerkboeken een honderdtal meldingen van de Hollandse term ‘klopje’. De Friese term ‘klopke’ komt één keer voor (Joanna Aries Klopke uit Franeker 1740-1779) en de afkorting ‘klop’ enkele malen (de Bolswarder vrouwen; Trijntje Klop, Grijtje Klop, Swopkje, Antje Jentes en Sijke Klop). De Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) zijn te onderscheiden in kerkboeken van de hand van protestantse en katholieke notulisten. In de (protestantse) begraafboeken werden de vrouwen met de afgekorte vorm ‘klop’ als hun (functionele) bijnaam genoteerd door protestante notulisten (onderwijzer, koster of predikant). In katholieke doopboeken werden klopzusters genoteerd met hun voornaam, patroniem en soms achternaam, plus in verreweg de meeste gevallen de vermelding ‘klopje’. Een enkele keer wordt in de katholieke bronnen melding gemaakt van de term ‘filia devota’; bijvoorbeeld voor Barbara Beekmans (1752) en Catharina Pyters Nauta (1729) in Leeuwarden. De naam van Gezina Nicolai uit Leeuwarden werd genoteerd met de term ‘tante’. Dit is vermoedelijk een Zuid-Nederlandse benaming (Brabants 'matante') en de tegenhanger van ‘oom’ als aanspreektitel voor een priester. Verder kregen een drietal klopzusters in Makkum (Maijke Simons, Maryke Matthiesen en Thrintie Hendriks (1725-1738) de titel ‘devota’. In de kerkboeken van Franeker werden diverse klopzusters met de toevoeging ‘zuster’ genoteerd. De tot nu toe enige klopjevermelding buiten de kerkboeken is die van ‘Catrina Jans Clopke’ uit Dokkum in het Friese belastingregister van 1749 (Quotisatieaanslag).

Friese geestelijke maagden in Haarlem

De toonaangevende kloppengemeenschap van Haarlem in de 17e eeuw heeft aantrekkingskracht gehad op (jonge) Friese, veelal adellijke vrouwen. De Friese geestelijke maagden in Haarlem vertegenwoordigen de vroegste tijdperiode – rond 1600 van de kloppeninventarisatie. De zussen Eeltge Sicxtus en Anna Sicxtus van Emingha uit Schingen bij Franeker voeren de inventarisatielijst aan. In 1594 is Anna samen met haar oudere zus Eelck ingetreden in de ‘Vergaederinghe der Maechden van den Hoeck’. Zus Doedt van Eminga volgt in 1603 en de jongste van het Eminga-kloppenkwartet, Tryn van Eminga, voegt zich in 1609 vanuit Friesland bij haar zussen in Haarlem. Blijkens de levensbeschrijvingen van hen, van de hand van de eerder genoemde Catharina Jans Oly, blijkt dat de zussen kloosteraspiraties hadden. Hun vader, Syds Minnes van Eminga, zag toetreding tot een Brabants klooster niet zitten en had eveneens niet veel op met het alternatief, de Haarlemse kloppenvergadering. Eén van de stichters van de Haarlemmer vergadering, de priester Nicolaas Wiggerzoon Cousebant, onderhield contact met de jonkvrouwen en haalde hen over hun maagdeninspiraties in Haarlem vorm te geven. "Zonder vaders toestemming", schrijft Catharina Oly; onder het mom “bij haer vriende spelen te vaeren”, reisden de Eminga-zussen via Harlingen en Amsterdam naar Haarlem. Claes Wiggers Cousebant (1556-1628) was met name de wervende kracht voor de kloppenvergadering. Rond 1600 reisde hij regelmatig naar Friesland waar hij nauwe contacten had met de Friese landadel. Hoe ‘nauw’ de onderlinge familieverbanden waren bij oude Friese katholieke geslachten toont de afkomst van de geestelijke maagd, Parck van Aylva (1568-1638, intrede 1608). Zij werd waarschijnlijk eveneens door Cousebant overgehaald in Haarlem in te treden. Cousebant werd namelijk volgens Catharina Jans Oly met “groote liefde ontfangen” op de Roordaburg. Hier woonde Parck Tjaerts van Aylva bij haar tante Teth Sypts van Goslinga en haar tweede echtgenoot Marten van Naerden. Parck was overigens een nicht van de vier Eminga-zusters. Het enige kind van Teth van Goslinga en haar eerste echtgenoot Sybrant van Roorda, Parck Sybrants van Roorda, trouwde met Pybe Syds van Eminga. Pybe van Eminga was de broer van de vier Eminga geestelijke maagden.

De Roordaburg in Schingen bij Franeker herbergde een schuilkerk (afbeelding J. Stellingwerf rond 1720)

Sporen van netwerken in de kerkboeken

Vooral de gegevens van klopzusters in Leeuwarden geven aanleiding tot het vermoeden van netwerken. Netwerken die waarschijnlijk een belangrijke factor speelden bij het organiseren van de schuilkerken in de stad en de provincie. De Friese hoofdstad herbergt een rijke en gevarieerde geschiedenis aan klopzusters. In de stad zijn maar liefst zes staties (van diverse signatuur) te vinden. De geraadpleegde DTB’s leveren eenenveertig namen op van geestelijke maagden in de eerste helft van de 18e eeuw; tussen 1692 en 1757. De lijst met geestelijke maagden in Leeuwarden bevat klinkende katholieke familienamen: Petreus, Van der Lely, Clingenburg, Beekmans, Domna, Van der Geest, Brandenburg, Metz, Nicolay, Van Eelcoma, Van Assema, Renici, Tania en Forstenburg. Mannelijke telgen van deze families hadden hoge bestuurlijke posities in de hoofdstad en/of de provincie. Naast advocaat, arts en militair waren de heren meester in hun ambacht (zilversmid, hoedenmaker en steenhouwer). De onderlinge verbindingen ofwel de verwantschapsrelaties van de verschillende klopzusters uit bovengenoemde families blijken uit de activiteiten van hen als doopheffers en als getuigen bij huwelijken van broers en zussen. De Leeuwarder kloppen zijn te plaatsen in een sterk netwerk van een hoger geschoold, bemiddeld en een (voornamelijk Oudkatholiek) milieu. De eerste naam van een klopzuster die opduikt in de DTB’s is die van Margaretha Walraven. In het kerkboek van de statie Roodhuis werd genoteerd dat Maragretha Walraven is overleden in 1660 in Hoorn. Het is onduidelijk waarom haar overlijden in het begraafboek van Roodhuis terecht is gekomen. Van Margaretha is verder in de boeken van Roodhuis niets bekend. De link met Hoorn is onduidelijk, maar kan een verwijzing zijn naar Friese verbanden met het overzeese Holland. Hermina Splinter is op de kloppeninventarisatielijst de hekkensluiter. In de parochieboeken van Harlingen wordt eenmaal een vrouwennaam met de toevoeging ‘klopje’ opgeschreven. Het betreft Hermina Aleida Splinter. Zij is overleden op 16 mei 1800 in Harlingen. De naam van Hermina Splinter wordt ook in de boeken van enkele andere over de provincie verspreide staties gevonden. Zo is Hermina Splinter getuige bij een doop in 1763 en twee huwelijken in 1766 en 1767 in het dorp Warga in Midden-Friesland. Ook is Hermina aanwezig bij een drietal huwelijken in 1796 in Steggerda (Zuidoost-Friesland). Hier vinden op 29 april 1796 twee huwelijken plaats en is Hermina samen met Maria Splinter getuige. Hermina Splinter staat verder in verband met twee Harlinger dopen. In 1776 is er een getuige die “Hermina A. Splinter vervangt”. En in 1782 is Hermina Splinter bij een volwassendoop aanwezig, de negentien jarige Minke Meinderds uit Harlingen. De chronologische lijn van Hermina’s loopbaan ziet er als volgt uit: 1763, 1766 en 1767 Warga getuige bij doop en huwelijken 1776 en 1782 Harlingen getuige bij dopen 1796 Steggerda getuige bij huwelijken 1800 Harlingen overlijden Hermina Splinter lijkt een ‘vliegende klopzuster’ te zijn. In de periode dat Hermina actief is in de verschillende staties, zijn in die plaatsen ook andere geestelijke maagden actief. Margaretha Rodgers en Walburga Joustra zijn eind 18e eeuw klopzuster in de statie Steggerda. In dezelfde periode is in Warga ‘Getje Martens Klop’ werkzaam als klopzuster. Waarom reist Hermina Splinter door de provincie bij de katholieke sacramenten? Heeft zij een specifieke functie? Fungeert zij misschien als geestelijk moeder voor andere klopzusters? Een deelantwoord op de bovenstaande vragen ligt waarschijnlijk in het feit dat Hermina Splinter (vermoedelijk) een zuster was van Rudolf Splinter. Rudolf Splinter was een seculiere priester van Duitse komaf en heeft de statie van Harlingen bediend van 1776 tot 1786. Daarvoor was hij twintig jaar pastoor van Warga .

Friese klopzusters en de facilitering van de katholieke schuilkerk

Joke Spaans toont aan in haar boek over de kloppengemeenschap van Haarlem dat geestelijke maagden een grote rol speelden bij het faciliteren van de katholieke kerk tijdens de periode van de Hollandse Zending. De kloppen speelden een grotere rol dan vaak werd aangenomen. Eigen vermogen, bezittingen en familie-, werk- en kerkelijke netwerken van met name de adellijke en elite maagden werden ingezet om de schuilkerk zowel materieel als immaterieel te organiseren en steunen. De situatie van de ‘Friese Zending’ vertoont overeenkomsten met de bovenstaande constatering. Het oriënterende kader onderzoek heeft enkele feiten aan het licht gebracht. Bijvoorbeeld een donatie van klopzuster Juliana Keimpes uit Leeuwarden. Zij gaf middels haar testament de pastoor de opdracht om kandelaren voor de kerk te laten maken. De Leeuwarder Johannes van der Lely vervaardigde twee zilveren kandelaren in 1728 met de beeltenis van de Heilige Juliana op de voet. De statie van Dronrijp kent twee weldoensters: Aaltje Gerbens en Lykeltje Thomas. Weduwe Aaltje Gerbens schenkt de kerk in 1751 zilverwerk in de vorm van een lavaboblaadje met ampullen. Net als Juliana Keimpes laat Aaltje Gerbens (het is onduidelijk of zij klop is geweest) ook een flink geldbedrag na aan de statie. Klopzuster Lykeltje Thomas schenkt in 1743 de kerk van Dronrijp een bijbel. Het betreft een zogenaamde ‘janistenbijbel’. Uit de aantekening op het omslag blijkt: “Deze Janseniste bibel is door Liekeltje Thomas vereert aan de Roomse statie te Dronryp 1743”. Het betreft de bijbelvertaling uit 1732 gedrukt door Cornelius le Febvre in Utrecht. Lykeltje Thomas staat in de quotisatieaanslag van 1749 genoteerd als alleenwonend in Dronrijp en “wel in orde”. Zij overlijdt in 1766, vermoedelijk zesenzestig jaar oud. Tot slot een donatievoorbeeld uit Sneek; de gouden Mariakroon van de Sint Martinusparochie uit 1747 . Deze kroon werd geschonken door Namkje Rheen , dochter van de apotheker Gercke Rheen en zijn vrouw Sytske Vos. Namkje Rheen (overleden 1769) was ongehuwd, zoals ook haar zuster Fockje Rheen (overleden 1747). Van Namkje Rheen wordt in de quotisatieaanslag vermeld dat zij met een volwassene samenwoont in de wijk Grootzand en “reedelijkjes bestaet”. Het is onbekend of Namkje en mogelijk ook haar zuster klopzusters waren in de Sneker statie.

Mariakroon geschonken door Namkien Reen in 1747 aan de statie van Sneek (Fries Scheepvaartmuseum, Sneek, 1982-250)

De voorlopige inventarisatie van Friese kloppen in de vroegmoderne tijd biedt voldoende aanknopingspunten voor verder onderzoek, waarbij met name het functioneren van hun onderlinge netwerken en hun betekenis voor het voortbestaan van de rooms-katholieke gemeenschappen in Friesland nadere aandacht zullen krijgen.

 

 

Publicatie in Tijdschrift voor Nederlandse Kerkgeschiedenis (Jaargang 16, No 1, maart 2013), 24-29